BÀI 2: SỐNG CÙNG KÍ ỨC CỦA CỘNG ĐỒNG. ĐỌC: ĐĂM SĂN CHIẾN THẮNG MTAO MXÂY
Trang bìa
Trang bìa
Ảnh
Bài 2: SỐNG CÙNG KÍ ỨC CỦA CỘNG ĐỒNG (SỬ THI)
VĂN BẢN 1:
ĐĂM SĂN CHIẾN THẮNG MTAO MXÂY
LỚP 10
Hình vẽ
NGỮ VĂN
(Trích Đăm Săn, sử thi Ê-đê)
Ảnh
Khởi động
Khởi động
Khởi động:
Ảnh
Kể tên một số sử thi mà em đã từng được nghe, đọc.
I. Tri thức ngữ văn
- Nhiệm vụ
Ảnh
Chia nhóm (4 nhóm), thảo luận để hoàn thành phiếu học tập số 1:
- Nhiệm vụ:
Ảnh
1. Khái niệm
1. Khái niệm
Là một thể loại tự sự dân gian ra đời từ thời cổ đại, kết hợp lời thoại với văn xuôi, kể lại những sự kiện quan trọng trong đời sống của cộng đồng thông qua việc tôn vinh, ca ngợi chiến công, kì tích của người anh hùng.
Ảnh
2. Đặc điểm của sử thi
2. Đặc điểm của sử thi
Hình vẽ
Hình vẽ
Ảnh
Ảnh
Hình vẽ
Thường mở ra theo những cuộc phiêu lưu gắn với các kì tích của người anh hùng.
Hình vẽ
Thuộc về quá khứ của cộng đồng, thường gắn với xã hội cổ đại hoặc xã hội phong kiến.
+ tiếp (2. Đặc điểm của sử thi)
Hình vẽ
Hình vẽ
Thường xoay quanh cuộc phiêu lưu và những kì tích của người anh hùng.
Hình vẽ
Hình vẽ
Hiện thân cho cộng đồng, thường hội tụ những đặc điểm nổi bật.
Ảnh
Ảnh
Ảnh
+ tiếp (2. Đặc điểm của sử thi)
Lời của người kể chuyện luôn thể hiện thái độ tôn vinh người anh hùng, tôn vinh cộng đồng. Lời của nhân vật người anh hùng thường được xem như một tiếng nói thiêng liêng và đầy quyền uy.
Hình vẽ
=> Giàu chất thơ.
Ảnh
3. Tình cảm, cảm xúc của tác giả sử thi
Ảnh
3. Tình cảm, cảm xúc của tác giả sử thi
Tình cảm, cảm xúc của tác giả thường được bộc lộ qua tình cảm, cảm xúc của người kể chuyện hoặc của một nhân vật nào đó. Người đọc có thể nhận biết những tình cảm, cảm xúc ấy qua cách ử dụng từ ngữ, hình ảnh,... trong văn bản sử thi.
4. Cảm hứng chủ đạo trong sử thi
Hình vẽ
4. Cảm hứng chủ đạo và cảm hứng chủ đạo trong sử thi
Ảnh
Cảm hứng chủ đạo là trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm xuyên suốt tác phẩm văn học. Trong sử thi, cảm hứng chủ đạo thường là cảm hứng ngợi ca người anh hùng, ngợi ca những phẩm chất của cộng đồng mà người anh hàng đại diện.
5. Bối cảnh lịch sử - văn hoá
Hình vẽ
5. Bối cảnh lịch sử - văn hoá
Ảnh
Là điều kiện, hoà cảnh lịch sử, văn hoá, xã hội có liên quan đến văn bản, là tri thức cần thiết cho việc đọc hiểu văn bản. Ví dụ: Hiểu về chế độ mẫu hệ và tục nối dây của người Ê-đê thì sẽ hiểu sử thi Đăm Săn sâu sắc hơn.
6. Cách đánh dấu phần bị tỉnh lược trong văn bản
Ảnh
6. Cách đánh dấu phần bị tỉnh lược trong văn bản
Hình vẽ
Dùng kí hiệu dấu chấm lửng đặt trong ngoặc đơn (...) hoặc móc vuông [...]. Dùng cụm từ chỉ báo về sự tỉnh lược như: lược dẫn, lược một đoạn,... Dùng một đoạn ngắn tóm tắt nội dung pần bị tỉnh lược. Kết hợp một số cách nêu trên.
7. Cách chú thích trích dẫn và ghi cước chú
7. Cách chú thích trích dẫn và ghi cước chú
Chú thích trích dẫn là ghi rõ nguồn/ xuất xứ của tài liệu mà người sử dụng viết. Cước chú là chú thường đặt ở cuối trang một quyển sách hoặc văn bản, một cước chú gồm hai phần: phần con số đánh dấu và phần chú thích.
Ảnh
- Luyện tập (- Luyện tập)
Bài kiểm tra tổng hợp
Luyện tập
Thể loại văn học dân gian nào nhằm giải thích, phản ánh nhận thức, cách hình dung của người thời cổ về nguồn gốc thế giới và đời sống con người? - Thần thoại - true - Cổ tích - false - Sử thi - false - Truyền thuyết - false - false - false
Thể loại tự sự nào bằng văn vần hoặc văn vần kết hợp với văn xuôi, kể lại những sự kiện lớn có ý nghĩa quan trọng đối với số phận cộng đồng? - Thần thoại - false - Cổ tích - false - Sử thi - true - Truyền thuyết - false - false - false
Nhân vật trong sử thi thường là: - Các vị thần - false - Người anh hùng - true - Người bình thường - false - Nhân vật lịch sử - false - false - false
Cốt truyện của sử thi có đặc điểm gì? - Thường là chuỗi sự kiện xoay quanh quá trình thực hiện việc sáng tạo thế giới, con người và muôn loài của các vị thần. - false - Thường xoay quanh cuộc phiêu lưu và những kì tích của người anh hùng - true - Kể lại những sự việc xảy ra trong đời sống gia đình và xã hội của con người. - false - false - false - false
Thời gian và không gian của thần thoại có gì đặc biệt? - Không gian mở theo các cuộc phiêu lưu của người anh hùng, thời gian thuộc về quá khứ của cộng đồng. - true - Không gian vũ trụ, thời gian xác định - false - . Không gian bao la, thời gian thuộc về quá khứ “một đi không trở lại” của cộng đồng. - false - Không gian vũ trụ, thời gian cổ sơ - false - false - false
II. Đọc: Đăm Săn chiến thắng Mtao Mxây
A. Tìm hiểu chung về sử thi Đăm Săn và đoạn trích
A. Tìm hiểu chung về sử thi Đăm Săn và đoạn trích
Ảnh
Nhiệm vụ chung
Ảnh
- Nhiệm vụ chung:
Đọc SGK, nêu những thông tin chung về sử thi Đăm Săn và đoạn trích Đăm Săn chiến thắng Mtao Mxây. Xác định vị trí, nội dung, bố cục của đoạn trích. Đọc văn bản SGK, tóm tắt các sự kiện chính trong văn bản.
1. Sử thi Đăm Săn
Ảnh
1. Sử thi Đăm Săn
Là bộ sử thi anh hùng của người Ê-đê, dài 2077 câu, gồm 7 chương. Thể hiện đậm nét truyền thống lịch sử, văn hóa của đồng bào Tây Nguyên.
2. Vị trí, nội dung và bố cục
Hình vẽ
2. Vị trí, nội dung và bố cục
Vị trí: Thuộc chương IV của sử thi Đăm Săn. Nội dung: Đoạn trích kể chuyện tù trưởng Mtao Mxây lừa lúc Đăm Săn cùng dân làng đi vắng đã kéo người tới cướp phá buôn làng của chàng và bắt Hơ Nhị về làm vợ. Đăm Săn đánh Mtao Mxây để cứu vợ về. Bố cục: 3 phần:
Phần 1: Trận đánh giữa Đăm Săn và Mtao Mxây. Phần 2: Cảnh Đăm Săn cùng tôi tớ ra về sau chiến thắng. Phần 3: Cảnh Đăm Săn ăn mừng chiến thắng.
3. Tóm tắt các sự kiện chính
Ảnh
Ảnh
3. Tóm tắt các sự kiện chính
Ảnh
Ảnh
Tên sự kiện
STT
Tên Hơ Nhị, vợ Đăm Săn bị Mtao Mxây bắt cóc. Biết tin, Đăm Săn cùng dân làng kéo đến nhà Mtao Mxây để cứu vợ mình.
Đăm Săn đưa ra lời thách thức đọ đao cùng Mtao Mxây.
Cuộc đọ đao của Đăm Săn và Mtao Mxây diễn ra.
SK1
SK2
SK3
+ tiếp (c. Tóm tắt các sự kiện chính )
Ảnh
Ảnh
Ảnh
STT
Khi đã thấm mệt, Mtao Mxây bảo Hơ Nhị quăng cho miếng trầu nhưng Đăm Săn đã đớp được và sức mạnh càng nhân lên.
Khi chàng vừa chạy vừa ngủ thì được ông Trời báo mộng dùng cái chày mòn ném vào tai địch. Đăm Săn nghe lời làm theo, kết quả Mtao Mxây thất bại.
Sau khi giành được chiến thắng, Đăm Săn thu về bao nhiêu của cải, cùng bản làng mở tiệc ăn mừng suốt mùa khô.
SK4
SK5
SK6
Ảnh
Tên sự kiện
B. Tìm hiểu chi tiết “ Đăm Săn chiến thắng Mtao Mxây”
Ảnh
B. Tìm hiểu chi tiết " Đăm Săn chiến thắng Mtao Mxây"
1. Hình tượng nhân vật Đăm Săn trong trận chiến đấu với Mtao Mxây
Ảnh
1. Hình tượng nhân vật Đăm Săn trong trận chiến đấu với Mtao Mxây
Nguyên nhân nào dẫn đến cuộc chiến giữa Đăm Săn với Mtao Mxây? Vì sao? Nêu diễn biến cuộc chiến? (Cuộc chiến giữa Đăm săn và Mtao Mxây diễn ra trong mấy hiệp?
Câu hỏi:
a. Nguyên nhân
Ảnh
Hình vẽ
a. Nguyên nhân:
Đăm Săn khiêu chiến vì Mtao Mxây cướp vợ của chàng. Đăm săn chiến đấu với Mtao Mxây để bảo vệ danh dự của bản thân, bảo vệ hạnh phúc của gia đình và cả cộng đồng -> Đây là cuộc chiến chính nghĩa.
=> Trọng danh dự cá nhân, cộng đồng; gắn bó với hạnh phúc gia đình; bộ tộc.
b. Cuộc giao chiến giữa 2 tù trưởng
b. Cuộc giao chiến giữa 2 tù trưởng
Ảnh
Đăm Săn
Mtao Mxây
Hiệp 1
Khiêu khích, thách Mxây múa trước. Bình tĩnh, thản nhiên.
Múa khiên như trò chơi, khiên kêu lạch xạch như quả mướp khô, tự xem mình là tướng quen đánh trăm trận, quen xéo nát đất đai thiên hạ.
Hiệp 2
Đam san múa trước: múa khiên vừa khoẻ, vừa đẹp. Nhai được miếng trầu của vợ -> mạnh hơn. Mạnh mẽ, khỏe khoắn.
Hoảng hốt trốn chạy bước cao bước thấp. Chém trượt, chỉ trúng chão cột trâu. Cầu cứu Hơ nhị.
+ tiếp (b. Cuộc giao chiến giữa 2 tù trưởng)
Ảnh
Đăm Săn
Mtao Mxây
Hiệp 3
Đam san múa, đuổi đánh, đâm trúng kẻ thù nhưng không thủng -> cầu cứu thần linh.
Chạy, vừa chạy vừa chống đỡ.
Hiệp 4
Được ông Trời mách kế Đuổi theo, giết chết kẻ thù
Vùng chạy cùng đường, xin tha mạng. Bị giết.
=> Chiến thắng của Đăm Săn cũng chính là chiến thắng của chính nghĩa. Tội ác của Mtao Mxây trời không dung, đất không tha, hắn đáng bị trừng phạt.
c. Kết quả và ý nghĩa
Ảnh
c. Kết quả và ý nghĩa
Đăm săn: thể hiện sự chủ động, tự tin, bản lĩnh. Chi tiết miếng trầu có ý nghĩa biểu tượng cho sức mạnh của cộng đồng, cho thấy Đăm Săn chiến đấu có sự ủng hộ, giúp đỡ của cộng đồng… Đăm săn chiến thắng nhờ sự giúp đỡ của thần linh. Chiến thắng của Đăm săn là chiến thắng vinh quang vinh danh cái thiện, thể hiện sự thắng thế của cái thiện của chính nghĩa danh dự và hạnh phúc chính đáng của con người.
d. Tiểu kết
Ảnh
Hình vẽ
d. Tiểu kết
Khéo léo xây dựng những màn chiến đấu đầy kịch tính. Ngôn ngữ trang trọng, giàu định ngữ, nhiều hình ảnh so sánh, từ ngữ địa phương, phóng đại tương phản, tượng trưng mang đậm không gian sử thi Tây Nguyên. Sử thi anh hùng sử dụng lối văn xuôi có vần và nhịp điệu cân xứng, đầy biến hóa: lúc trầm bổng, du dương, lúc hoành tráng, lúc trữ tình sâu lắng, thiết tha…
- Nghệ thuật:
+ Nghệ thuật (d. Tiểu kết)
Ảnh
Hình vẽ
Ca ngơi về tài năng, sức lực, phong độ, phẩm chất, từ đó làm nổi bật tầm vóc người anh hùng sử thi Đăm săn. Cuộc chiến đấu vì mục đích bảo vệ danh dự cá nhân, hp gia đình và quan trọng hơn là danh dự và sự bình yên của cộng đồng; Đòi lại vợ chỉ là cái cớ nảy sinh mâu thuẫn giữa các bộ tộc dẫn đến chiến tranh mở rộng bờ cõi làm nổi uy danh của cộng đồng.
- Nghệ thuật:
2. Đăm Săn cùng tôi tớ trở về sau chiến thắng
Ảnh
2. Đăm Săn cùng tôi tớ trở về sau chiến thắng
Cho biết thái độ và hành động của Đăm Săn đối với tôi tớ nhà Mtao Mxây? Thái độ của tôi tớ nhà Mtao Mxây đối với Đăm Săn như thế nào? ? Cho biết trong đoạn này tác giả dân gian đã sử dụng biện pháp nghệ thuật gì? Tác dụng?
Câu hỏi:
+ tiếp (2. Đăm Săn cùng tôi tớ trở về sau chiến thắng )
Ảnh
Trong sử thi, lời nói của nhân vật thường góp phần quan trọng trong việc thể hiện tính cách, vị thế xã hội của mình. Hãy chọn và phân tích một số lời thoại của Đăm Săn trong văn bản trên để làm rõ điều đó Cảnh Đăm Săn và tôi tớ ra về có ý nghĩa gì?
Câu hỏi:
a. Thái độ và hành động của Đăm Săn với tôi tớ của Mtao Mxây:
Ảnh
Hình vẽ
a. Thái độ và hành động của Đăm Săn với tôi tớ của Mtao Mxây:
Đăm săn đã thu nhận tôi tớ của Mtao Mxây. Không cưỡng bức, không ép buộc họ đi theo mình. Chàng kêu gọi và cho họ quyền định đoạt số phận của mình.
-> Lòng nhân hậu, đức khoan dung của Đăm Săn =>Thuyết phục họ tự nguyện theo chàng.
b. Thái độ và hành động của tôi tớ, đân làng của Mtao Mxây:
b. Thái độ và hành động của tôi tớ, đân làng của Mtao Mxây
Cảm phục trước khí phách của Đăm Săn, họ tự nguyện theo Đăm Săn. Biện pháp lặp giữa 3 lần hỏi đáp:
Thái độ hưởng ứng tuyệt đối mà mọi người dành cho Đăm Săn. Lòng trung thành tuyệt đối của nô lệ đối với Đăm Săn.
=> Đăm Săn hiện lên là một người trọng tình nghĩa, khi chiến thắng vang dội vẫn luôn ghi nhớ công ơn của tổ tiên, buôn làng vì đã giúp đỡ mình, xứng đáng là một vị tù trưởng, một vị anh hùng của buôn làng.
=> Thể hiện sự thống nhất giữa quyền lợi, khát vọng của cá nhân anh hùng và quyền lợi, khát vọng cộng đồng.
3. Cảnh ăn mừng chiến thắng
Hình vẽ
3. Cảnh ăn mừng chiến thắng
Nhiệm vụ: Em hãy hoàn thành phiếu học tập sau:
Ảnh
- Nghi lễ
Ảnh
Nghi lễ
Hình ảnh Đăm Săn
Biện pháp nghệ thuật
- Tế lễ thần linh - Tổ chức ăn mừng: đánh chiêng, rượu thịt nhiều vô kể - Mọi người chúc mừng,…
- Lời hiệu triệu: ơ các con, ơ các con…, hỡi anh em trong nhà, hỡi bà con trong làng… - Lời chỉ huy, ra lệnh: hãy đánh chiêng lên, hãy đi lấy rượu… - Hình dáng, cơ thể: đôi mắt long lanh như mắt chim ghếch, bắp chân to bằng cây xà ngang… - Trang phục: ngực quấn một tấm mền chiến, mình khoác một tấm áo chiến, tai đeo nụ. - Hình ảnh ăn uống, vui chơi: uống không biết say, ăn không biết no, chuyện trò không biết chán ,… - Sức mạnh: nằm sấp thì gãy rầm sàn, nằm ngửa thì gãy xà dọc.
Những đoạn văn dài, câu dài với so sánh phóng đại trùng điệp, liệt kê trùng điệp, kiểu câu cảm thán, hô ngữ, hình ảnh hào hùng, nhịp điệu nhịp nhàng, sôi nổi.
- Ý nghĩa và hiệu quả
Ảnh
Ý nghĩa
Hình ảnh Đăm Săn
Biện pháp nghệ thuật
Thể hiện quan niệm tôn thờ thần linh, tập tục ăn mừng chiến thắng của người Ê- Đê.
Ý nghĩa: Hình tượng Đăm Săn được miêu tả đậm nét, toàn diện, toả sáng vẻ đẹp kỳ vĩ, trong thái độ ngưỡng mộ tôn thờ của cộng đồng. Người anh hùng sử thi trở nên chói sáng là tâm điểm của cộng đồng.
Hiệu quả: Tạo nên vẻ đẹp văn phong mang tính sử thi.
4. Lời người kể chuyện, lời nhân vật tromg sử thi;bối cảnh lịch sử văn hóa
Ảnh
4. Lời người kể chuyện, lời nhân vật tromg sử thi, bối cảnh lịch sử văn hóa
Cụm từ "bà con xem..." trong văn bản trên là lời của ai hướng đến ai? Theo bạn, việc sử dụng những cụm từ như thế trong văn bản sử thi có tác dụng gì? Cảnh tiệc tùng và hình ảnh Đăm Săn ở nửa sau của văn bản gợi cho bạn suy nghĩ gì về phong tục và không khí hội hè của người Ê-đê?
Câu hỏi:
a. Lời người kể chuyện, lời nhân vật tromg sử thi
a. Lời người kể chuyện, lời nhân vật trong sử thi
Cụm từ "bà con xem..." được lặp lại khá nhiều lần trong văn bản. Đó thường là lời của người kể chuyện giấu mặt, lời của người kể chuyện hướng đến bà con quanh bản - đối tượng người nghe. Việc sử dụng những cụm từ như vậy trong văn bản sử thi giúp văn bản trở nên gần gũi hơn với người đọc, tạo tâm thế tiếp nhận, mang đến sự thuận lợi trong việc truyền tải một thông tin văn học
=> Giúp câu chuyện tăng tính khách quan, chân thực, làm nổi bật đặc trưng của sử thi, giúp người nghe chú ý vào vấn đề mình đang nói, tìm sự đồng điệu giữa người kể và người nghe về câu chuyện sử thi ấy.
b. Bối cảnh lịch sử văn hóa
b. Bối cảnh lịch sử văn hóa
Gợi phong tục, không khí hội hè từng bừng, náo nhiệt của cộng đồng Ê-đê. Tô đậm sự vẻ vang của chiến công, sự giàu có thịnh vượng của người anh hùng Đăm Săn cũng như của cộng đồng Ê-đê. Sự kết nối cộng đồng đông đảo.
Ảnh
=> Đạo lí uống nước nhớ nguồn và ý thức xây đắp truyền thống cũng như khúc khải hoàn ca vui tươi của cuộc sống thanh bình, hạnh phúc của người Ê-đê.
III. Tổng kết
1. Nghệ thuật
Ngôn ngữ phù hợp với thể loại sử thi. Sử dụng hiệu quả lối miêu tả song hành, thủ pháp so sánh trùng điệp, phóng đại, đối lập, tăng tiến,…
a. Nghệ thuật
Ảnh
III. Tổng kết
2. Nội dung
Ảnh
Đoạn trích khẳng định sức mạnh và ngợi ca vẻ đẹp của người anh hùng Đăm Săn – người trọng danh dự, gắn bó với hạnh phúc gia đình và thiết tha với cuộc sống bình yên, phồn vinh của cộng đồng, xứng đáng là người anh hùng mang tầm vóc sử thi.
2. Nội dung
IV. Luyện tập
Luyện tập (Luyện tập)
- Luyện tập
Ảnh
Ảnh
Hãy tưởng tượng cỗ xe thời gian đưa chúng ta trở về thời đại sử thi để tham dự lễ ăn mừng chiến thắng mà buôn làng Đăm Săn tổ chức. Hãy nhớ lại ấn tượng và cảm xúc của anh chị qua việc hoàn thành sơ đồ bằng giấy A4
V. Dặn dò
- Dặn dò
Ảnh
Hoàn thành bài tập Khái quát nội dung bài học bằng sơ đồ tư duy. Chuẩn bị bài: "Đọc: Gặp Ka-ríp và Xi-la".
Dặn dò
- Cảm ơn
Ảnh